Out Herlaer

Tegenover Kasteel Maurick aan de andere kant van de Dommel lag Kasteel Out Herlaer. Er staat nu een boerderij die in 1903 op restanten van Kasteel Out Herlaer gebouwd. De plaats wordt voor het eerst in 1076 genoemd. In 1629 diende Oud Herlaer als gastenverblijf voor buitenlandse gasten. Zoals de koning en koningin van Bohemen die graag met eigen ogen het beleg van ’s-Hertogenbosch wilden volgen. Je kon toen van Out Herlaer naar Maurick lopen via een schipbrug over De Dommel. Die voorzag de kasteelgrachten van water.

Ruim voor de stichting van de stad ‘s-Hertogenbosch lag hier dus al een kasteel. De ronde gracht duidt erop dat hier mogelijk eerst een motteburcht heeft gelegen net zoals aan de overkant bij Maurick. Het kasteel zelf is 13e eeuws. Helaas werd het in 1736 voor sloop verkocht. In de stal is ook nog een schietsleuf van het oude kasteel bewaard gebleven.

Philips van Leefdael beschreef het kasteel in 1645 als een seer out, sterck ghebout casteel, ghenaemt Out-Herlaer; ende voorden andere schoone goederen, mit dry watermeulens, eenen daer cooren ghemalen wordt, den anderen daer laeckens ghevolt worden, den derden daar rund voor de schoenmaeker ghemaelen wordt (oftewel een korenmolen, een volmolen, en een runmolen). Een anonieme prent uit het einde van de 17e eeuw toont een grote ronde burcht, met een vierkante donjon. Ook was er een kapel en een dieventoren.

Nu het Brabants Landschap in 2017 eigenaar van het landgoed is geworden zijn er voor de komende jaren grootse plannen. Oud Herlaer wordt onderdeel van een museaal landschap waarbinnen de diverse tijdlagen zichtbaar gemaakt worden. Er komt een expositieruimte en werkplek voor kunstenaars en waar mogelijk zullen ook archeologische resten te zien zijn. De kenmerkende driedeling (burcht, voorburcht en boomgaard) die op oude kaarten te zien is, zal in ere worden hersteld.

Nico de Bont is begin 2026 druk bezig met de restauratie.

Ook is er aandacht voor herstel van de natuurwaarden in dit gebied. De oude loop van de Dommel is hierbij leidraad. Het gebied zal worden ontwikkeld met een grote variatie tussen droge en natte natuur. Verder wordt er een belangrijke plaats ingeruimd voor ‘Land-art’. Dit is een stroming in de beeldende kunst ontstaan in de jaren 60 van de vorige eeuw, waarbij kunstenaars ingrijpende, kunstzinnig bedoelde, ingrepen aanbrengen in het landschap.

Een anonieme prent uit het einde van de 17e eeuw toont een grote ronde burcht, met een vierkante donjon. Ook was er een kapel en een duiventoren.

Met AI is de bovenstaande afbeelding gemaakt.

De heerlijkheid is voortgekomen uit een voogdijschap die de familie van Herlaer uitoefende over bezittingen van de Bisschop van Luik. Dit wordt al in 1076 (1080) vermeld. Hierbij zou Dirk van Herlaar, die leefde in de 2e helft van de 12e eeuw, betrokken zijn geweest.

Herlaer is vanaf omstreeks 1100 achtereenvolgens in bezit geweest van de families : van Herlaer, van Horne (1270-1331 en misschien de bouwmeester van het kasteel), Perweis en Merode In 1601 ging de heerlijkheid over op de drie dochters van Jan van Wittem en Margaretha van Merode, markiezin van Bergen op Zoom. 
In 1620 wist één van deze dochters, Margaretha van Wittem, de heerlijkheid voor zich alleen te verwerven.
In 1627 overleed ze en erfde haar dochter Maria Elisabeth II van den Bergh, markiezin van Bergen op Zoom het. Sindsdien is de heerlijkheid steeds met het markiezaat van Bergen op Zoom verbonden gebleven.
In de 18e eeuw waren achtereenvolgens Heer van Herlaer
1698 – 1728 Familie de la Tour
1698 – 1701 Emanuel Maurits 
1701 – 1710 Francois Egon 
1710 – 1728 Marie Henriette
1728 – 1798 Familie van Sulzbach
1728 – 1743 Karel Philips
1743 – 1798 Karel Theodoor van Sulzbach
In 1736 werd het voor sloop verkocht. Op een kaart uit 1769 is er een u vormige boerderij uit 1769 te zien die ondermeer gebouwd is met de stenen van de toren. De brug is verdwenen en is een gronddam geworden. Maar in 1800 ging de boerderij in vlammen op. Dat gebeurde ook in 1850 en 1901.

In 1903 werd de boerderij gebouwd die nu nog te zien is. De stallen met gierkelders op het voorburchtterrein aan de doorgaande weg zijn in 2015-2016 gesloopt.

In latere jaren werd het kasteel nauwelijks meer bewoond en het verviel zodanig, dat het in 1736 voor sloop werd verkocht. Slechts enkele muren bleven overeind staan en deze werden gebruikt voor de bouw van een huis, waarvan een prent uit 1842 nog getuigt.

In 1645 werd het kasteel beschreven door Philips van Leefdael als een seer out, sterck ghebout casteel, ghenaemtOut-Herlaer; ende voorden andere schoonegoederen, mitdry watermeulens, eenendaercoorenghemalenwordt, den anderen daerlaeckensghevoltworden, den derden daar rund voor de schoenmaekerghemaelenwordt (een korenmolen, een volmolen, en een runmolen dus).

De muren waren op kelderniveau 2 meter dik, erboven 1,26 meter en op zolder nog maar 86 cm. De muur om het middenplein was 5,9 m hoog. In 1540 kreeg het kasteel een kapel op de binnenplaats. De hoogte van de Dieventoren was zo’n 27 meter. De zaal was 16,90 meter hoog. Daarboven kwam nog een zolder van 10 meter.

Uiteindelijk zijn dezelfde oude muurgedeelten gebruikt voor de huidige boerderij, Out-Herlaer geheten, die in 1850 (of 1903) werd gebouwd. In de stal is nog een schietsleuf van het vroegere kasteel bewaard gebleven.

De gebieden rond Out Herlaer kenden allerhande namen.

Hier onder een drone-opname van Out Herlaer uit 2025.

De boerderijen hadden luiken met geel en groen in de kleuren die bij het landgoed hoorden. Nu zijn ze zwart met wit.

De orginele kleuren.

Er bestaan nu plannen om een voetveer aan te leggen om de verbinding tussen Maurick en Out Herlaer te kunnen herstellen. Vroeger lag er een schipbrug zoals op een kaart uit 1603 is weergegeven

Out Herlaer ligt in een gebied waar zich ooit een oude Dommelarm bevond.